Capoeira

Wat is capoeira?

Capoeira is een Afro-Braziliaanse krijgskunst, spel- en cultuurpraktijk met elementen van dans, acrobatiek, muziek, zang en spiritualiteit. Beoefenaars spreken vaak over jogar, spelen, in plaats van alleen over vechten of dansen.

De bewegingen worden meestal uitgevoerd in een roda, een cirkel van spelers, muzikanten en zangers. De berimbau bepaalt binnen veel tradities mede het tempo en karakter van het spel.

Afrikaanse en Braziliaanse wortels

Capoeira ontwikkelde zich in de Braziliaanse koloniale samenleving onder tot slaaf gemaakte en vrijgemaakte Afrikanen en hun nakomelingen. De precieze oorsprong is niet tot één moment of één voorouderlijke kunst te herleiden. Onderzoekers noemen invloeden uit onder meer Angola, Congo, andere Bantu-contexten en Braziliaanse praktijken.

De mogelijke relatie met engolo, een traditionele krijgskunst uit Angola, is belangrijk maar blijft onderwerp van debat. De overeenkomsten in bewegingen ondersteunen een mogelijke invloed, maar bewijzen geen eenvoudige, ononderbroken afstammingslijn.

Criminalisering en vroege ontwikkeling

Capoeira werd in een gerechtelijk document uit 1789 vermeld onder de naam capoeiragem. In de negentiende eeuw werd straatcapoeira in Rio de Janeiro geassocieerd met conflicten en ontstond de historische benaming capoeira carioca. Capoeira werd opgenomen in het Braziliaanse strafrecht van 1890 en bleef tot de jaren 1930 onder druk staan.

Mestre Bimba en capoeira Regional

In de jaren 1920 en 1930 ontwikkelde Mestre Bimba een meer gestructureerde lesmethode. Hij gebruikte onder meer sequências de ensino en verwerkte invloeden uit batuque. Zijn stijl werd bekend als capoeira Regional. In 1932 kreeg hij toestemming voor een formele school, terwijl de juridische en maatschappelijke positie van capoeira nog veranderde.

De staat legaliseerde en promootte capoeira vanaf 1937. De vaak geciteerde uitspraak dat capoeira de enige echte nationale sport was, hoort bij de culturele politiek rond Getúlio Vargas en bewijst niet dat alle groepen dezelfde regels of methode aanvaardden.

Mestre Pastinha en capoeira Angola

In 1941 richtte Mestre Pastinha een school voor capoeira Angola op. Deze traditie legt vaak meer nadruk op lage bewegingen, ritueel, muziek, strategie, theatrale expressie en malícia. De tegenstelling tussen Angola en Regional is historisch belangrijk, maar moderne groepen combineren geregeld elementen van beide.

Verspreiding vanaf de jaren 1960

Vanaf de jaren 1960 verspreidde capoeira zich sterker binnen Brazilië. Grupo Senzala werd invloedrijk met een atletische vorm van Regional. Vanaf de jaren 1970 brachten Braziliaanse leraren en groepen capoeira naar Noord-Amerika, Europa en andere regio’s.

De internationale groei bracht nieuwe scholen, stijlen en deelnemers voort, maar ook discussies over commercialisering, culturele context, ras, gender en de balans tussen sport en erfgoed.

Technieken en beweging

De ginga is de fundamentele ritmische beweging van capoeira. Veel technieken vertrekken vanuit voortdurende verplaatsing, waardoor spelers hun balans, timing en richting kunnen aanpassen.

Veel voorkomende bewegingsgroepen zijn trappen, vegen, ontwijkingen, worpen, handtechnieken en acrobatische overgangen. Voorbeelden zijn martelo, meia-lua, armada, queixada, bênção, rasteira, tesoura, aú, macaco, rolê en negativa. De uitvoering en betekenis verschillen per groep.

Verdediging gebruikt vaak esquivas, ontwijkende bewegingen, in plaats van een directe blokkering. Mobiliteit, flexibiliteit, ritme en het veilig beheersen van acrobatische bewegingen vragen om een geleidelijke opbouw en deskundige begeleiding.

Roda en spel

In de roda spelen meestal twee capoeiristas binnen een cirkel van zangers, muzikanten en toeschouwers. De muziek en het gekozen toque beïnvloeden tempo, houding en interactie. Het doel is niet altijd een tegenstander neer te slaan; dialoog, improvisatie, timing en expressie zijn vaak belangrijker.

Een batizado is in veel groepen een ceremonieel moment waarop leerlingen erkenning, een graduatie of een koord ontvangen. De vorm en betekenis verschillen per organisatie.

Muziek en zang

De berimbau is een eensnarige muzikale boog en in veel capoeiratradities het leidende instrument. De bateria kan daarnaast bestaan uit pandeiro, atabaque, agogô en reco-reco. De samenstelling verschilt per groep en stijl.

Capoeiraliederen worden vaak in het Portugees gezongen. Veelvoorkomende vormen zijn ladainha, louvação, corrido en quadra. Call-and-response, improvisatie, historische verhalen, gebed, humor en boodschappen voor spelers kunnen allemaal deel uitmaken van de muziek.

Filosofie en spiritualiteit

Begrippen zoals malícia, malandragem en mandinga verwijzen afhankelijk van de traditie naar oplettendheid, speelsheid, improvisatie, straatwijsheid, ritueel en expressieve intelligentie. Ze betekenen niet simpelweg bedrog of magie.

Sommige capoeiragroepen verbinden de roda met axé, orixás, candomblé en andere Afro-Braziliaanse religieuze of spirituele tradities. Deze invloeden zijn belangrijk in delen van de cultuur, maar niet iedere capoeirista deelt dezelfde religieuze overtuiging.

Aanverwante kunstvormen

Bij demonstraties of culturele evenementen komen soms samba de roda, maculelê en puxada de rede voor. Deze vormen hebben eigen geschiedenissen en betekenissen en zijn niet eenvoudigweg technieken van capoeira.

Capoeira in Nederland

Capoeira werd volgens Nederlandse bronnen in de jaren 1980 via Braziliaanse pioniers, workshops en demonstraties zichtbaarder in Nederland. Vanaf het midden van de jaren 1990 ontstonden meer vaste scholen en wekelijkse lessen.

Het jaar 1995 wordt binnen de geschiedenis van Batuque Capoeira Holland genoemd als een belangrijk oprichtingsmoment. Later groeiden ook groepen zoals Grupo Capoeira Brasil en Aldeia Capoeira uit tot zichtbare Nederlandse netwerken. Dit is geen volledige lijst van alle scholen.

Nederlandse lessen kunnen bestaan uit ginga, trappen, ontwijkingen, conditie, flexibiliteit, acrobatiek, muziek en een afsluitende roda. Proeflessen, locaties, stijlen, kosten, graduaties en lesvoorwaarden verschillen per aanbieder.

Rangsystemen

Capoeira heeft geen universeel geaccepteerd rangsysteem. Sommige groepen gebruiken gekleurde cordas, andere werken met titels zoals discípulo, treinel, professor, contra-mestre en mestre zonder zichtbare band of koord. Vooral in veel Angola-groepen is graduatie minder zichtbaar of anders georganiseerd.

Een mestre is in veel tradities niet alleen een technisch gevorderde beoefenaar, maar ook een leraar en drager van geschiedenis, muziek en culturele verantwoordelijkheid.

Vrouwen, antiracisme en internationale cultuur

Hoewel capoeira lange tijd sterk door mannen werd gedomineerd, namen vrouwen vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw steeds actiever deel. Vanaf de jaren 1980 ontstond ook meer zichtbaarheid van vrouwelijke mestras en meer aandacht voor seksisme binnen de traditie.

Internationale groei heeft capoeira tot een belangrijke drager van Afro-Braziliaanse cultuur gemaakt. Tegelijkertijd bestaan er discussies over culturele toe-eigening, commercialisering, representatie en het behoud van historische context.

Erfgoed en populaire cultuur

In 2014 werd de roda de capoeira opgenomen op de Representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid van UNESCO. De erkenning benadrukt kennisoverdracht, sociale integratie en de herinnering aan verzet tegen historische onderdrukking.

Capoeira verscheen in films, televisie, videogames en muziekvideo’s. Zulke afbeeldingen kunnen de zichtbaarheid vergroten, maar tonen niet altijd de volledige sociale, muzikale en historische context van de kunst.

Veilig en verantwoord trainen

Capoeira bevat fysieke en soms acrobatische bewegingen. Bouw kracht, mobiliteit, inversies en partnerwerk geleidelijk op onder begeleiding van een ervaren instructeur. Een roda hoort rekening te houden met niveau, ruimte, ondergrond en duidelijke afspraken.

Historische straatgevechten, wapens en harde vormen van capoeira zijn geen algemene norm voor moderne lessen. De-escalatie, respect voor partners en veilig stoppen bij pijn of verlies van controle horen voorop te staan.