Pencak Silat

Wat is Pencak Silat?

Pencak Silat is een brede familie van inheemse gevechtskunsten uit de Indonesische archipel en aangrenzende gebieden met historische Maleise bevolkingen. De naam wordt in moderne context gebruikt voor een traditie waarin slaan, trappen, grijpen, werpen, klemmen, wapens, vaste vormen, zelfverdediging, cultuur en innerlijke ontwikkeling samenkomen.

Pencak Silat is geen uniforme stijl. Er bestaan honderden aliran, of stijlen, en perguruan, of scholen. Sommige leggen de nadruk op sport, andere op seni, beladiri, wapens, religieuze of spirituele vorming. De regionale variatie is zo groot als de archipel zelf.

De vier aspecten

PERSILAT beschrijft Pencak Silat als een samenhang van vier aspecten: mentaal-spirituele vorming, cultuur en kunst (seni budaya), zelfverdediging (beladiri) en sport (olahraga). Geen enkele school werkt deze aspecten precies hetzelfde uit.

• Tanding - gereguleerde wedstrijdvorm met sparring.
• Seni - vaste en creatieve vormen, solo, duo of team, vaak met traditionele kleding en muziek.
• Beladiri - zelfverdediging en praktische toepassing, steeds afhankelijk van de stijl.
• Mentaal-spiritueel - karaktervorming, zelfbeheersing, ademtraining en in sommige tradities religieuze of meditatieve ontwikkeling.

Etymologie en regionale naamgeving

Silat is een verzamelnaam voor inheemse krijgskunsten in Nusantara en andere Zuidoost-Aziatische gebieden met historische Maleise bevolkingen. Het woord wordt vaak verbonden met het Minangkabau-woord silek. Pencak houdt verband met het Soendanese penca uit West-Java.

Pencak silat werd in 1948 gekozen als verbindende Indonesische term. Pencak verwees vooral naar gebruik in West-, Midden- en Oost-Java, terwijl silat in Sumatra, het Maleise schiereiland en Borneo gangbaar was. In een klassieke Minangkabau-uitleg is pencak de zichtbare trainings- en expressiekant en silat de toegepaste gevechts- en zelfverdedigingskant.

Andere regionale termen zijn silek, penca, mancak, manca, ameng, ulin, maen po, main pukulan en pukulan. Nederlandse koloniale spellingen waren onder meer pentjak, pentjah, mentjak, mentjah en poekoelan. Verklaringen vanuit het Sanskriet pancha of Chinese termen voor pareren en slaan blijven speculatief.

Historische ontwikkeling

Archeologische en visuele bronnen tonen dat de archipel al vroeg een rijke wapencultuur kende. Afbeeldingen bij onder meer Borobudur, Prambanan en Penataran tonen zwaarden, schilden, stokken, bogen en dolkachtige wapens. De Aji Saka-vertelling en andere verhalen zijn belangrijke culturele overleveringen, maar geen rechtstreeks bewijs voor een exact beginpunt van Pencak Silat.

De vroegste gestructureerde Minangkabau-tradities worden in de aangeleverde bronnen naar de zesde eeuw geplaatst. In de koninkrijken en handelsgebieden van Sumatra en Java ontwikkelden gevechtskunsten zich verder. Indiase, Chinese, islamitische en lokale invloeden kwamen samen in een archipel die door zeehandel voortdurend met andere regio's verbonden was.

Tijdens de koloniale periode werden lokale wapens en guerrillatactieken gebruikt in verzet tegen Europese macht. Na de Indonesische onafhankelijkheid kreeg Pencak Silat een rol in nationale identiteitsvorming. IPSI werd in 1948 opgericht als nationale koepel; PERSILAT volgde in 1980 als internationale federatie.

Moderne sport en internationale wedstrijden

Pencak Silat is opgenomen in de Southeast Asian Games sinds 1987 en maakte zijn debuut op de Asian Games in 2018. Het belangrijkste internationale toernooi is het Pencak Silat World Championship van PERSILAT, dat doorgaans om de twee of drie jaar wordt georganiseerd.

De belangrijkste wedstrijdcategorieën zijn Tanding, Tunggal, Ganda, Regu en Solo Creative. Tanding is de wedstrijdvorm met twee deelnemers. Tunggal is een individuele vorm, Ganda een duo-uitvoering, Regu een teamvorm en Solo Creative een individuele creatieve presentatie.

De wereldkampioenschappen begonnen in Jakarta in 1982. Latere edities vonden onder meer plaats in Wenen, Kuala Lumpur, Singapore, Den Haag, Jakarta, Hat Yai, Penang, Pahang, Chiang Rai, Phuket, Denpasar en Malakka. Den Haag was gastheer in 1990. De exacte deelnemersaantallen en onderdelen verschillen per editie.

Onderwijs en moderne systemen

In Indonesië wordt Pencak Silat op veel plaatsen als buitenschoolse activiteit aangeboden en beoefend tijdens nationale en internationale sportevenementen. Moderne systemen kunnen traditionele training combineren met sportregels. Tarung Derajat is daarentegen een in de jaren 1960 ontwikkeld Indonesisch hybridsysteem van Haji Achmad Dradjat, met boksen, trappen, grappling en sweeps.

Training, stappen en vormen

Training verschilt per school, maar begint vaak met lichaamshouding, standen en stappen. Langkah zijn voetpatronen en richtingswisselingen; langkah 8 penjuru verwijst naar de acht richtingen. De basishouding kuda-kuda of kekuda geeft stabiliteit. Andere standen zijn de midden-, zijwaartse en voorwaartse stand. In Minang Silek is ook een lage tijgerhouding bekend.

Jurus zijn vaste reeksen van stappen en bewegingen voor techniek, coördinatie, conditie en vormgeheugen. Ze kunnen solo, met een partner of in een groep worden uitgevoerd. Kembang verwijst naar de vloeiende, bloemachtige bewegingslaag die ook aan Indonesische dans doet denken. Muziek kan het ritme van een vorm ondersteunen.

Technische begrippen zijn onder meer pukulan voor slaan, tendangan voor trappen, kuncian voor klemmen, tangkisan voor afweren, elakan voor ontwijken en pesongan voor omleiden. De uitvoering verschilt sterk per stijl. Moderne lessen horen te werken met deskundige begeleiding, veilige oefenmaterialen, een geschikte ruimte en passende wedstrijdbescherming.

Aanval en verdediging als studiegebied

Pencak Silat gebruikt in de terminologie het hele lichaam en kent zowel harde als zachte, directe als ontwijkende benaderingen. Regionale voorkeuren worden vaak beschreven als meer beenwerk in West- en Noord-Sumatra, meer hand- en armwerk in Jakarta, West-Java, Sulawesi en Kalimantan, meer grappling in Oost-Java en Sumatra, en combinaties van hand- en voettechnieken op Bali, Midden-Java en Madura.

Deze indeling is een hulpmiddel en geen vaste regel voor iedere school. Gevaarlijke wapentoepassingen, letselgerichte technieken en ontwapening horen uitsluitend thuis in gecontroleerde training onder bevoegde begeleiding.

Wapens en materiaal

Historisch hadden veel Pencak Silat-scholen een sterke wapentraditie. Veelgenoemde wapens zijn toya of galah, tombak of lembing, parang, golok, pisau, kris, celurit, tongkat, pedang, klewang, cabang, selendang en kerambit. Regionale scholen gebruiken daarnaast eigen wapens, zoals badik, rencong, mandau, kujang, karih, sabik, payung, raut en piau.

De betekenis en uitvoering van een wapen verschillen per gemeenschap. Sommige voorwerpen hadden tegelijk een agrarische, ceremoniële, jacht- en krijgstoepassing. Moderne clubs gebruiken voor techniektraining bij voorkeur veilige rattan-, rubberen of andere oefenvarianten en volgen de lokale wetgeving.

Kuntao en verwante krijgskunsten

Kuntao is een Hokkien-term voor krijgskunst en verwijst in Indonesië vooral naar tradities van Tionghoa-gemeenschappen. Chinese systemen zoals thaikek, pakua en peh-ho beïnvloedden lokale scholen. In sommige gebieden lopen Kuntao en Pencak Silat in elkaar over, maar ze zijn niet overal hetzelfde.

Andere Indonesische gevechtskunsten en verwante praktijken zijn onder meer Caci, Fitimaen, Tinju, Pasola, Debus, Payuq, Sisemba, Cakalele, Mekare-kare, Kabasaran en historische dueltradities. Zij zijn niet automatisch Pencak Silat en kunnen vooral ritueel, agrarisch, cultureel of lokaal-sportief van betekenis zijn.

Pencak Silat in Nederland

Pencak Silat kwam vanaf de jaren 1950 met repatrianten en Indische Nederlanders naar Europa. Grondleggers zoals Bapak Hardjono en Verdi Phefferkorn von Offenbach worden in Nederlandse bronnen genoemd in verband met de vroege scholen in onder meer Utrecht en Zeist. Vanuit die geschiedenis groeide een landelijk netwerk.

De Nederlandse Pencak Silat Federatie, NPSF, vertegenwoordigt volgens de aangeleverde bronnen de sport in Nederland en is verbonden met PERSILAT en de Federatie Oosterse Gevechtskunsten. De sportstructuur werkt met Tanding en Seni, waaronder Tunggal en Ganda. Seni kan worden uitgevoerd in traditionele kleding en met gamelan-, kendang- of andere muzikale begeleiding.

Nederlandse bronnen noemen ongeveer 60 stijlen op meer dan 90 locaties. Voorbeelden zijn Setia Hati in Zaandijk en Utrecht, Merpati Putih in Den Haag, Panglipur Ratu Siliwangi als vrouwenclub en Ciung Wanara in Groningen. Aantallen en leslocaties zijn momentopnames en kunnen veranderen.

Pencak Silat is opgenomen in het Nederlandse Netwerk Immaterieel Erfgoed. De precieze sport- en bondserkenning kan wijzigen; actuele details over lidmaatschap, wedstrijden en aansluiting horen daarom bij NPSF, de betreffende vereniging en officiële sportbronnen te worden gecontroleerd.

Regionale stijlen op Sulawesi en de Molukken

Bugis- en Makassartradities uit Sulawesi zijn verbonden met maritieme gemeenschappen, lokale animistische overtuigingen en de bijzondere rol van badik. Silat Ugi gebruikt volgens de beschrijvingen vooral hand- en armwerk en beperkt lineair beenwerk. Silat Makassar omvat onder meer Karena Macang en het besloten Tapu Silat. Deze namen en verhalen worden brongebonden beschreven, niet als algemene eigenschappen van hele bevolkingsgroepen.

Aceh ligt aan de noordwestkust van Sumatra en kent invloeden uit Indiase, islamitische, Silat Melayu- en Minangkabau-tradities. De rencong en kris zijn kenmerkende wapens in historische beschrijvingen. Batak-tradities heten afhankelijk van de gemeenschap mossak, moncak, ndikar of dihar. De Molukken kennen onder meer cabang, pisau, galah en pedang in regionale krijgskunstcontexten.

De Bajau van Sulawesi zijn een zeevarende gemeenschap. Hun Kendari-stijl wordt beschreven met gekruiste standen en snelle draaibewegingen, passend bij krappe ruimtes zoals boten. De visserijspeer heeft in de overlevering een belangrijke plaats, naast wapens die via regionale contacten werden verkregen.

Rituele en regionale vormen

Kabasaran is een Minahasa-oorlogsdans uit Noord-Sulawesi met rode kleding, negen jurus en symbolische zwaarden of speren. Cakalele is een Molukse oorlogsdans met mock-combat, speer, lang mes, salawaku-schild en begeleiding door tifa, gong en sulin. Deze vormen zijn belangrijk erfgoed, maar geen moderne wedstrijdsporten.

Rituele strijd en lokale vechtpraktijken

Caci uit Flores is een festival- en dueltraditie met zweep of stok en een schild. Pasola uit West-Sumba is een ruitertraditie met stompe speren die verbonden is met oogst, voorouders en het einde van het regenseizoen. Sisemba van de Toraja is een massale kicktraditie die bij de rijstoogst wordt uitgevoerd. Dorpsoudsten bewaken de orde.

Payuq is een Dayak-worstelvorm uit Oost-Kalimantan, vooral verbonden met Kenyah-gemeenschappen. De verwante Kutai-vorm heet bebintih. Mekare-kare, of perang pandan, is een Balinese rituele strijd met pandanclubs en een schild in Tenganan. Debus uit Banten en West-Java is een spirituele demonstratie rond vermeende onkwetsbaarheid.

Historische duelvormen zoals sitobo lalang lipa of sigajang laleng lipa uit Bugis-contexten worden tegenwoordig alleen nog in culturele reconstructies getoond. De tradities rond eer, adat, siri en pesse zijn belangrijk voor de context, maar dodelijke duels en gevaarlijke wapentoepassingen zijn geen hedendaagse sportpraktijk.

Nederlandse scholen en sportcultuur

Nederlandse scholen combineren traditionele lijn, wedstrijdsport en culturele vorming op verschillende manieren. Setia Hati, Merpati Putih, Panglipur Ratu Siliwangi en Ciung Wanara illustreren die variatie, maar vertegenwoordigen niet alle Nederlandse stijlen.

Tanding gebruikt actuele wedstrijdregels en beschermende uitrusting. Seni draait om techniek, presentatie, ritme en vorm, met Tunggal, Ganda, Regu en Solo Creative als bekende categorieën. Zelfverdediging en ademkracht zijn schoolafhankelijk en mogen niet worden voorgesteld als één uniforme Nederlandse methode.

Veilig trainen

Wie Pencak Silat wil leren, kiest een club met ervaren instructeurs, duidelijke veiligheidsregels en actuele informatie over wedstrijd- of trainingsmateriaal. Wapens worden in een sportcontext bij voorkeur vervangen door veilige oefenvarianten. Historische mes-, stok-, zweep- en speertradities zijn geen instructies voor gebruik buiten de dojo.

Pencak Silat in film en populaire cultuur

In Indonesië bestaat een silatgenre van historische verhalen over krijgers, met wortels in mondelinge en theatrale tradities, hikayat, romans, strips, televisie en film. Saur Sepuh, Tutur Tinular en Misteri Gunung Merapi zijn bekende voorbeelden. Moderne laga-producties onderscheiden zich door hun hedendaagse setting.

Merantau (2009) bracht Indonesische actiecinema en Pencak Silat internationaal onder de aandacht. The Raid: Redemption (2011) werd een belangrijke internationale katalysator, gevolgd door The Raid 2: Berandal. De films zijn invloedrijk voor choreografie, maar tonen filmisch geweld en geen normale sporttraining.

Pencak Silat en Indonesische vechters verschenen ook in John Wick: Chapter 3 - Parabellum, Star Wars: The Force Awakens, Mile 22 en Beyond Skyline. Iko Uwais, Yayan Ruhian en Cecep Arif Rahman brachten hun expertise naar deze producties. Sommige scènes combineren Pencak Silat met Kali, Kuntao, stuntwerk en andere close-combattradities.

De karambit, snelle close-combat en het gebruik van ellebogen en knieën zijn herkenbare filmische motieven, maar niet iedere scène is een zuivere weergave van één Indonesische stijl. Ook de messenstrijd in Captain America: The Winter Soldier wordt beter als bredere close-combat- en Filipijnse Kali-invloed beschreven dan als puur Pencak Silat.

Erfgoed, sport en beeldvorming

Pencak Silat verbindt regionale geschiedenis, migratie, religie, muziek, dans, wapencultuur, zelfverdediging en moderne wedstrijdsport. De traditie kan tegelijk een vorm van seni, beladiri, sport en cultureel geheugen zijn.

De Indonesische traditie werd in 2019 door UNESCO erkend als Indonesisch immaterieel cultureel erfgoed. In Nederland wordt Pencak Silat eveneens als immaterieel erfgoed beschreven. De precieze betekenis van erkenning, bondsaansluiting en sportstatus moet altijd aan de actuele officiële bron worden ontleend.

Van Minangkabau Silek en Javaanse jurus tot Nederlandse Tanding en internationale filmchoreografie: Pencak Silat is geen enkelvoudig systeem, maar een levende familie van stijlen waarin lokale identiteit en moderne sport elkaar blijven beïnvloeden.