Ninjutsu

Wat is Ninjutsu?

Ninjutsu, ook geschreven als shinobi no jutsu of ninpō, is een moderne verzamelnaam voor vaardigheden die in historische bronnen worden verbonden met shinobi: geheime verkenners, boodschappers, informanten en specialisten in onconventionele oorlogvoering in het premoderne Japan. Waarschijnlijk bestond er nooit één uniforme historische discipline met één vast curriculum.

De historische bronnen noemen onder meer informatie verzamelen, reizen, vermomming, terreinverkenning, ontsnappen, overleven en tactiek. Moderne scholen die Ninjutsu onderwijzen zijn hedendaagse krijgskunstorganisaties. Hun historische lijn en precieze authenticiteit zijn onderwerp van discussie.

In populaire cultuur verschijnt de ninja vaak als iemand in zwart pak met magische krachten. Historisch is dat beeld veel minder zeker: vermomming als burger, reiziger, monnik, koopman of andere herkenbare figuur was waarschijnlijk belangrijker dan een opvallend uniform. [Bronnen: Bansenshūkai, Shōninki, Ninpiden; https://www.bujinkan.com/]

Oorsprong en historische context

Spionage en geheime verkenning zijn in Japan al vroeg beschreven. De Shōninki verbindt shinobi-activiteiten met de Genpei-oorlog en de Kenmu-periode, maar zulke passages bewijzen niet dat een volledig uitgewerkt ninjutsu-systeem toen al bestond.

De ontwikkeling van regionale shinobi-praktijken wordt vooral verbonden met de politieke instabiliteit van de late middeleeuwen, de Nanboku-chō-periode, de Muromachi-periode en de Sengoku-periode. Kōka in Shiga en Iga in Mie werden later beroemd als gebieden met lokale krijgersfamilies, bondgenootschappen en kennis van guerrilla- en inlichtingenwerk.

Verhalen over Daisuke Togakure en Kain Dōshi, de oorsprong van Togakure-ryū en hun ontmoeting behoren tot de genealogische overlevering van moderne scholen. Ze worden hier als traditie en claim beschreven, niet als onbetwist archeologisch bewijs.

In de Edo-periode verschenen handleidingen over verkenning, vermomming, observatie, hulpmiddelen, religieuze symboliek en tactiek. Belangrijke werken zijn de Ninpiden uit 1655, de Bansenshūkai uit 1675 en de Shōninki uit 1681. [Bronnen: Shōninki; Bansenshūkai; Ninpiden]

De negen tradities binnen Bujinkan

Masaaki Hatsumi richtte Bujinkan op rond negen ryūha die hij volgens de organisatie van Toshitsugu Takamatsu ontving. Bujinkan Budō Taijutsu omvat drie tradities die door de organisatie als ninjutsu-ryūha worden aangeduid - Togakure-ryū, Gyokushin-ryū en Kumogakure-ryū - en zes tradities die als samurai bujutsu worden beschreven. De historische authenticiteit en continuïteit van deze claims worden niet door alle onderzoekers hetzelfde beoordeeld.

Bronnen en shinobi-kennis

Historische handleidingen tonen dat de kennis van shinobi breder was dan vechten. Ze beschrijven aanpassing aan het terrein, reizen, vermomming, observatie, signaalmethoden, dagelijkse beroepen en soms religieuze of astrologische kaders. Dat betekent niet dat iedere shinobi al deze vaardigheden beheerste.

De Bansenshūkai ordent bepaalde tactieken symbolisch onder natuurlijke elementen. Hitsuke wordt bijvoorbeeld beschreven als een afleiding met vuur; andere namen verwijzen naar verbergen in bomen, water of terrein. Zulke termen zijn historische categorieën en geen instructies voor brandstichting, camouflage of infiltratie.

Onmyōdō, kuji-symboliek en Shugendō beïnvloedden delen van de latere voorstelling van shinobi. Claims over magie, onzichtbaarheid, immobilisatie of bovenmenselijke prestaties horen bij folklore, ritueel of populaire cultuur, niet bij bewezen sporttechniek.

Jinichi Kawakami en moderne reconstructie

Jinichi Kawakami wordt in moderne bronnen genoemd als onderzoeker, leraar en voormalig hoofd van de Kōga Ban-familietraditie. Zijn werk illustreert hoe hedendaagse ninjutsu tegelijk erfgoedonderzoek, overdracht en reconstructie kan zijn.

Training in modern Ninjutsu

Moderne training verschilt per organisatie. Binnen Bujinkan Budō Taijutsu ligt de nadruk doorgaans op taijutsu: natuurlijk bewegen, houding, balans, afstand, valbreken, rollen, ontwijken, gecontroleerde klemmen en worpen. Partnertraining is meestal coöperatief en onderzoekend, niet gericht op punten of knock-outs.

Een les kan daarnaast vaste vormen, strategie, omgevingsbewustzijn en gecontroleerde wapentraining bevatten. Bō, hanbō, bokken en andere oefenmaterialen worden uitsluitend gebruikt onder deskundige begeleiding. De inhoud, beschermingsmiddelen en toelating verschillen per dojo.

Bujinkan kent geen reguliere wedstrijdstructuur zoals judo, karate of kickboksen. Het doel is doorgaans technische ontwikkeling, zelfbeheersing, lichaamsbewustzijn en zelfverdedigingsonderzoek. Dat maakt Ninjutsu binnen deze context eerder een krijgskunst dan een wedstrijdsport.

Historische bronnen noemen ook conditie, klimmen, zwemmen, vermomming, reizen en terreinverkenning. Moderne beoefenaars moeten zulke onderwerpen niet verwarren met praktische instructies voor heimelijk binnendringen, sabotage of geweld.

Tactiek, vermomming en legende

Historische ninjutsu-bronnen leggen vaak de nadruk op niet gezien worden, informatie verzamelen en veilig terugkeren. Vermommingen als priester, yamabushi, entertainer, koopman, waarzegger, monnik of houthakker komen in de literatuur voor. De zwarte ninja-outfit is waarschijnlijk vooral een latere artistieke conventie, mede beïnvloed door kabuki en bunraku.

Verhalen over vliegers, lopen over water, geheime tunnels, magische handtekens en controle over de elementen zijn onderdeel van de ninja-legende. Japanse vliegers werden wel gebruikt voor signalen en berichten, maar het beeld van een mens die als hangglider over vijandelijk gebied vliegt hoort bij fantasie.

De kunai was waarschijnlijk vooral een multifunctioneel gereedschap dat lijkt op een metseltroffel, terwijl de moderne voorstelling hem vaak als werpmes gebruikt. Ook een specifieke rechte ninjatō kan niet zonder meer naar de middeleeuwse ninja worden teruggeprojecteerd.

Ninjutsu in Nederland

Ninjutsu kwam in Nederland in de vroege jaren 1980 op, in dezelfde periode waarin de internationale ninja-hype door films en televisie sterk groeide. Nederlandse beoefenaars reisden naar Japan en sloten zich aan bij internationale organisaties rond Masaaki Hatsumi. Ron Sleeswijk wordt in Nederlandse bronnen genoemd als een vroege pionier en technisch begeleider binnen de Bujinkan Brian Dojo-structuur. [Bron: https://sleeswijk.nl/sps/home.php?page=ninjutsu; https://nl.wikipedia.org/wiki/Bujinkan]

De Bujinkan Brian Dojo werd volgens de aangeleverde bronnen in 1983 opgericht door Brian McCarthy. In november 1987 richtte Ron Sleeswijk Sportschool Sleeswijk op in Rotterdam-Kralingen. Daar worden volgens de eigen informatie Ninjutsu, kenjutsu en conditiegerichte training aangeboden. Actuele lestijden en aangesloten dojo’s moeten rechtstreeks bij de school worden gecontroleerd.

Genoemde Nederlandse voorbeelden zijn Bujinkan Dojo Rotterdam, Bujinkan San Shin Dojo in Den Haag/Rijswijk, Bujinkan Utrecht, Bujinkan Amersfoort, Bujinkan Shinden Dojo in Groningen en dojo’s in de regio Deventer/Zutphen. Deze lijst is illustratief en geen complete of blijvende directory.

Ron Sleeswijk en stuntwerk

Ron Sleeswijk wordt naast zijn martialartsachtergrond genoemd als stuntman, vechtchoreograaf en stuntcoördinator. De aangeleverde bronnen verbinden hem met Stuntteam de Beukelaer en Stunt-Base en met producties zoals Mindhunters, Zwartboek, Sint, New Kids Turbo en De Slag om de Schelde. [Bron: https://sleeswijk.nl/sps/home.php?page=stuntteam; https://www.imdb.com/name/nm1133251/]

Nederlandse wetgeving en veilig trainen

Nederland kent strenge regels voor bepaalde wapens en voor het bezit, vervoer, importeren en gebruiken van voorwerpen die als wapen kunnen worden aangemerkt. Shuriken, werppijlen, werpmessen en vergelijkbare voorwerpen mogen niet zonder meer als toegestane verzameling of trainingsmateriaal worden beschouwd.

Bokken, houten staven, stompe oefenmessen en andere trainingsmaterialen zijn niet automatisch vrijgesteld. Wie materiaal naar een dojo vervoert, gebruikt een geschikte verpakking, maakt het niet direct grijpbaar en controleert vooraf de actuele regels bij een officiële Nederlandse overheidsbron, politie of bevoegde instantie. Deze tekst is algemene context en geen juridisch advies.

Ninja in film, televisie en documentaires

De moderne ninja-boom kende volgens cultuurhistorische overzichten drie grote fasen: de Sarutobi Sasuke-verhalen in de jaren 1910 en 1920, de Japanse film-, manga- en televisiegolf van de jaren 1960, en de internationale doorbraak in de jaren 1980. You Only Live Twice (1967), Enter the Ninja (1981), Revenge of the Ninja en producties met Sho Kosugi droegen bij aan het Noord-Amerikaanse beeld.

Documentaires en programma’s zoals Ancient Warriors, Unsolved History, Japanology Plus, Ninja Truth, The Search for Historical Ninjutsu en MythBusters bieden materiaal voor verder onderzoek, maar reconstructies en entertainmentformats zijn niet automatisch historisch bewijs.

Ninja in games, manga en literatuur

Belangrijke videogames zijn onder meer Sasuke vs. Commander, Ninja Hayate, The Legend of Kage, Ninja Princess, Ganbare Goemon, Saboteur, Shinobi, The Ninja Warriors, Last Ninja, Bad Dudes Vs. DragonNinja, Ninja Gaiden, Dead or Alive en Strider. Teenage Mutant Ninja Turtles en Naruto groeiden uit tot grote internationale franchises.

In literatuur en manga komen onder meer Sarutobi Sasuke, de romans van Eric Van Lustbader, Brett Wallace: Ninja Master, Tulku, Young Samurai, Tsuma-wa, Kunoichi, Yin-Yang Code, Ninja Hattori-kun, Kamui Den, Ninja Bugeichō en Brave10 terug. Deze werken zijn waardevol voor de geschiedenis van beeldvorming, maar zijn geen historische handleidingen.

Ninja als modern merk en erfgoedbeleving

Vanaf de jaren 1980 werd ninja een marketingterm voor snelheid, geheimhouding, flexibiliteit en technische vaardigheid. De naam verscheen in reclames, vacatures, cybersecurity, motorfietsen, streetfashion en videogames. Cyber ninja is bijvoorbeeld een informele metafoor voor een geavanceerde cybersecurityspecialist.

Japanse festivals en attracties zoals Iga Ueno Ninja Festa, Kōka Ninja Village, Togakushi Ninja Village, het Ninja Museum of Igaryu, historische ninja-huizen en Edo Wonderland combineren erfgoed, demonstratie en entertainment.

De East Java ninja scare van 1998 laat de donkere kant van het ninja-beeld zien. Geruchten over zwarte tovenaars en geheime moordenaars leidden tot massahysterie en honderden doden. Dit hoort bij de sociale geschiedenis van angst en beeldvorming, niet bij de geschiedenis van Japanse shinobi.

Wie Ninjutsu wil leren, kiest een dojo met ervaren leraren, heldere veiligheidsregels en een transparante uitleg over de gebruikte lijn, trainingsdoelen en materialen. Historische bronnen vertellen over shinobi, moderne dojo’s trainen Budō, en films en games maken er mythologie van.

Ninja in populaire cultuur

De moderne ninja-boom kende volgens cultuurhistorische overzichten drie grote fasen: de Sarutobi Sasuke-verhalen in de jaren 1910 en 1920, de Japanse film-, manga- en televisiegolf van de jaren 1960, en de internationale doorbraak in de jaren 1980. You Only Live Twice, Enter the Ninja, Revenge of the Ninja en producties met Sho Kosugi droegen bij aan het Noord-Amerikaanse beeld.

Ninja’s werden daarna vaste figuren in films, televisie, reclame, videogames, literatuur, manga en cosplay. Bekende voorbeelden zijn Shinobi, Ninja Gaiden, Teenage Mutant Ninja Turtles, Naruto, Ninja Hattori-kun, Young Samurai en de romans van Eric Van Lustbader. Deze werken zijn waardevol voor de geschiedenis van beeldvorming, maar geen betrouwbare handleidingen voor historische ninjutsu.

Documentaires en programma’s zoals Ancient Warriors, Unsolved History, Japanology Plus, Ninja Truth, The Search for Historical Ninjutsu en MythBusters bieden materiaal voor verder onderzoek. Reconstructies en entertainmentformats zijn niet automatisch historisch bewijs.

Vanaf de jaren 1980 werd ninja ook een marketingterm voor snelheid, geheimhouding en technische vaardigheid. Japanse festivals en attracties zoals Iga Ueno Ninja Festa, Kōka Ninja Village, Togakushi Ninja Village, het Ninja Museum of Igaryu en Edo Wonderland combineren erfgoed, demonstratie en entertainment.

De East Java ninja scare van 1998 laat de donkere kant van het ninja-beeld zien. Geruchten over zwarte tovenaars en geheime moordenaars leidden tot massahysterie en honderden doden. Dit hoort bij de sociale geschiedenis van angst en beeldvorming, niet bij de geschiedenis van Japanse shinobi.