Pencak Silat

Czym jest Pencak Silat?

Pencak Silat to szeroka rodzina rdzennych sztuk walki z archipelagu indonezyjskiego i sąsiednich obszarów, na których historycznie zamieszkiwały ludy malajskie. Współcześnie nazwa ta odnosi się do tradycji łączącej uderzenia, kopnięcia, chwyty, rzuty, dźwignie, broń, ustalone formy, samoobronę, kulturę i rozwój wewnętrzny.

Pencak Silat nie jest jednolitym stylem. Istnieją setki aliran, czyli stylów, oraz perguruan, czyli szkół. Niektóre kładą nacisk na sport, inne na seni, beladiri, broń albo rozwój religijny czy duchowy. Różnorodność regionalna jest równie ogromna jak sam archipelag.

Cztery aspekty

PERSILAT opisuje Pencak Silat jako połączenie czterech aspektów: rozwoju mentalno-duchowego, kultury i sztuki (seni budaya), samoobrony (beladiri) oraz sportu (olahraga). Każda szkoła realizuje te aspekty w nieco inny sposób.

• Tanding - regulowana forma rywalizacji ze sparring.
• Seni - ustalone i kreatywne formy wykonywane solo, w parach lub zespołowo, często w tradycyjnych strojach i przy muzyce.
• Beladiri - samoobrona i praktyczne zastosowanie, zawsze zależne od danego stylu.
• Mentalno-duchowy - kształtowanie charakteru, samokontrola, trening oddechowy, a w niektórych tradycjach także rozwój religijny lub medytacyjny.

Etymologia i nazewnictwo regionalne

Silat to ogólna nazwa rdzennych sztuk walki Nusantary i innych obszarów Azji Południowo-Wschodniej, w których historycznie zamieszkiwała ludność malajska. Słowo to często łączy się z minangkabaujskim słowem silek. Pencak wiąże się z sundajskim słowem penca z Jawy Zachodniej.

W 1948 roku pencak silat wybrano jako jednoczący termin indonezyjski. Pencak odnosił się przede wszystkim do praktyki na Jawie Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, podczas gdy silat był powszechnie używany na Sumatrze, Półwyspie Malajskim i Borneo. W klasycznym ujęciu minangkabau pencak oznacza widoczną, treningową i ekspresyjną stronę sztuki, a silat — jej praktyczne zastosowanie w walce i samoobronie.

Inne terminy regionalne to silek, penca, mancak, manca, ameng, ulin, maen po, main pukulan i pukulan. W holenderskiej pisowni kolonialnej używano między innymi form pentjak, pentjah, mentjak, mentjah i poekoelan. Wyjaśnienia wywodzące te terminy od sanskryckiego pancha lub od chińskich określeń parowania i uderzania pozostają spekulatywne.

Rozwój historyczny

Źródła archeologiczne i wizualne pokazują, że archipelag już we wczesnym okresie posiadał bogatą kulturę posługiwania się bronią. Przedstawienia między innymi przy Borobudurze, Prambananie i Penataranie ukazują miecze, tarcze, kije, łuki oraz broń przypominającą sztylety. Opowieść o Aji Sace i inne podania są ważnymi przekazami kulturowymi, ale nie stanowią bezpośredniego dowodu na dokładny początek pencak silat.

Najwcześniejsze usystematyzowane tradycje Minangkabau datuje się w dostarczonych źródłach na VI wiek. W królestwach i ośrodkach handlowych Sumatry i Jawy sztuki walki rozwijały się dalej. W archipelagu, który dzięki handlowi morskiemu pozostawał w stałym kontakcie z innymi regionami, połączyły się wpływy indyjskie, chińskie, islamskie i lokalne.

W okresie kolonialnym lokalnej broni i taktyk partyzanckich używano w oporze przeciwko europejskiej władzy. Po uzyskaniu przez Indonezję niepodległości pencak silat odegrał rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej. IPSI założono w 1948 roku jako krajową organizację nadrzędną, a w 1980 roku powstała PERSILAT — międzynarodowa federacja.

Nowoczesny sport i międzynarodowe zawody

Pencak Silat jest obecny na Igrzyskach Azji Południowo-Wschodniej od 1987 roku, a zadebiutował na Igrzyskach Azjatyckich w 2018 roku. Najważniejszym międzynarodowym turniejem są Mistrzostwa Świata Pencak Silat organizowane przez PERSILAT, które zazwyczaj odbywają się co dwa lub trzy lata.

Najważniejsze kategorie zawodów to Tanding, Tunggal, Ganda, Regu i Solo Creative. Tanding to forma rywalizacji z udziałem dwóch zawodników. Tunggal to konkurencja indywidualna, Ganda — występ w duecie, Regu — konkurencja drużynowa, a Solo Creative — indywidualny pokaz kreatywny.

Mistrzostwa świata rozpoczęły się w Dżakarcie w 1982 roku. Późniejsze edycje odbywały się między innymi w Wiedniu, Kuala Lumpur, Singapurze, Hadze, Dżakarcie, Hat Yai, Penang, Pahangu, Chiang Rai, Phuket, Denpasarze i Malakce. Haga była gospodarzem w 1990 roku. Dokładna liczba uczestników i konkurencji różni się w zależności od edycji.

Edukacja i nowoczesne systemy

W Indonezji Pencak Silat jest w wielu miejscach oferowany jako zajęcia pozalekcyjne i uprawiany podczas krajowych oraz międzynarodowych wydarzeń sportowych. Nowoczesne systemy mogą łączyć tradycyjny trening z zasadami sportowymi. Tarung Derajat jest natomiast indonezyjskim systemem hybrydowym opracowanym w latach 60. XX wieku przez Hadżiego Achmada Dradjata, łączącym boks, kopnięcia, grappling i podcięcia.

Trening, kroki i formy

Trening różni się w zależności od szkoły, ale często zaczyna się od postawy ciała, pozycji i kroków. Langkah to układy pracy stóp i zmiany kierunku; langkah 8 penjuru odnosi się do ośmiu kierunków. Podstawowa pozycja kuda-kuda lub kekuda zapewnia stabilność. Inne pozycje to pozycja środkowa, boczna i przednia. W Minang Silek znana jest również niska pozycja tygrysia.

Jurus to ustalone sekwencje kroków i ruchów służące doskonaleniu techniki, koordynacji, kondycji i pamięci form. Można je wykonywać solo, z partnerem lub w grupie. Kembang odnosi się do płynnej, przypominającej kwiat warstwy ruchu, przywodzącej na myśl również taniec indonezyjski. Muzyka może wspierać rytm formy.

Terminy techniczne obejmują między innymi pukulan oznaczające uderzenia, tendangan oznaczające kopnięcia, kuncian oznaczające dźwignie, tangkisan oznaczające parowanie, elakan oznaczające uniki oraz pesongan oznaczające przekierowanie. Wykonanie znacznie różni się w zależności od stylu. Współczesne zajęcia powinny odbywać się pod fachowym nadzorem, z użyciem bezpiecznych materiałów treningowych, w odpowiedniej przestrzeni i z właściwym sprzętem ochronnym do zawodów.

Atak i obrona jako dziedzina nauki

Pencak Silat w terminologii wykorzystuje całe ciało i obejmuje zarówno podejście twarde, jak i miękkie, bezpośrednie oraz unikowe. Regionalne preferencje często opisuje się jako większy nacisk na pracę nóg na Zachodniej i Północnej Sumatrze, większy nacisk na pracę rąk i ramion w Dżakarcie, na Jawie Zachodniej, Sulawesi i Kalimantanie, większy nacisk na grappling na Jawie Wschodniej i Sumatrze oraz połączenie technik ręcznych i nożnych na Bali, Jawie Środkowej i Madurze.

Ten podział jest narzędziem pomocniczym, a nie sztywną regułą obowiązującą w każdej szkole. Niebezpieczne zastosowania broni, techniki ukierunkowane na powodowanie obrażeń i rozbrajanie powinny być stosowane wyłącznie podczas kontrolowanego treningu pod nadzorem uprawnionego instruktora.

Broń i wyposażenie

Historycznie wiele szkół Pencak Silat miało silną tradycję posługiwania się bronią. Do często wymienianej broni należą toya lub galah, tombak lub lembing, parang, golok, pisau, kris, celurit, tongkat, pedang, klewang, cabang, selendang i kerambit. Szkoły regionalne używają także własnej broni, takiej jak badik, rencong, mandau, kujang, karih, sabik, payung, raut i piau.

Znaczenie i sposób użycia broni różnią się w zależności od społeczności. Niektóre przedmioty służyły jednocześnie do celów rolniczych, ceremonialnych, łowieckich i wojennych. Współczesne kluby preferują podczas treningu techniki bezpieczne warianty wykonane z rattanu, gumy lub innych materiałów treningowych i przestrzegają lokalnych przepisów.

Kuntao i pokrewne sztuki walki

Kuntao to hokkieńskie określenie sztuki walki, odnoszące się w Indonezji przede wszystkim do tradycji społeczności chińskich. Chińskie systemy, takie jak thaikek, pakua i peh-ho, wpłynęły na lokalne szkoły. W niektórych regionach Kuntao i Pencak Silat przenikają się, ale nie wszędzie są tym samym.

Inne indonezyjskie sztuki walki i pokrewne praktyki to między innymi Caci, Fitimaen, Tinju, Pasola, Debus, Payuq, Sisemba, Cakalele, Mekare-kare, Kabasaran oraz historyczne tradycje pojedynków. Nie są one automatycznie Pencak Silat i mogą mieć przede wszystkim znaczenie rytualne, rolnicze, kulturowe lub lokalno-sportowe.

Pencak Silat w Holandii

Pencak Silat dotarł do Europy od lat 50. XX wieku wraz z repatriantami i Holendrami pochodzenia indonezyjskiego. Twórcy, tacy jak Bapak Hardjono i Verdi Phefferkorn von Offenbach, są wymieniani w holenderskich źródłach w związku z pierwszymi szkołami m.in. w Utrechcie i Zeist. Na bazie tej historii rozwinęła się ogólnokrajowa sieć.

Według dostarczonych źródeł Holenderska Federacja Pencak Silat, NPSF, reprezentuje ten sport w Holandii i jest powiązana z PERSILAT oraz Federacją Wschodnich Sztuk Walki. Struktura sportu obejmuje Tanding i Seni, w tym Tunggal i Ganda. Seni może być wykonywane w tradycyjnym stroju, przy akompaniamencie gamelanu, kendangu lub innej muzyki.

Holenderskie źródła wymieniają około 60 stylów w ponad 90 lokalizacjach. Przykładami są Setia Hati w Zaandam i Utrechcie, Merpati Putih w Hadze, Panglipur Ratu Siliwangi jako klub kobiecy oraz Ciung Wanara w Groningen. Liczby i lokalizacje zajęć są aktualne na moment sporządzenia informacji i mogą się zmieniać.

Pencak Silat został wpisany do holenderskiej Sieci Niematerialnego Dziedzictwa. Szczegółowe informacje dotyczące uznania sportowego i związkowego mogą się zmieniać, dlatego aktualne dane na temat członkostwa, zawodów i przynależności należy weryfikować w NPSF, danym klubie oraz oficjalnych źródłach sportowych.

Style regionalne na Sulawesi i Molukach

Tradycje Bugisów i Makasarczyków z Sulawesi są związane ze społecznościami żeglarskimi, lokalnymi wierzeniami animistycznymi oraz szczególną rolą badika. Zgodnie z opisami Silat Ugi wykorzystuje głównie pracę rąk i ramion oraz ograniczoną, liniową pracę nóg. Silat Makassar obejmuje między innymi Karena Macang i zamknięty Tapu Silat. Nazwy te i związane z nimi opowieści są przedstawiane na podstawie źródeł, a nie jako ogólne cechy całych grup ludności.

Aceh leży na północno-zachodnim wybrzeżu Sumatry i pozostaje pod wpływem tradycji indyjskich, islamskich, Silat Melayu oraz Minangkabau. Rencong i kris to charakterystyczna broń wymieniana w opisach historycznych. Tradycje Bataków noszą, zależnie od społeczności, nazwy mossak, moncak, ndikar lub dihar. Na Molukach w regionalnych kontekstach sztuk walki występują między innymi cabang, pisau, galah i pedang.

Bajau z Sulawesi to społeczność żeglarska. Ich styl Kendari opisuje się jako wykorzystujący skrzyżowane postawy i szybkie ruchy obrotowe, odpowiednie do ciasnych przestrzeni, takich jak łodzie. Włócznia rybacka zajmuje ważne miejsce w przekazach, obok broni pozyskiwanej dzięki kontaktom regionalnym.

Formy rytualne i regionalne

Kabasaran to wojenny taniec Minahasów z Północnego Sulawesi, obejmujący czerwone stroje, dziewięć jurus oraz symboliczne miecze lub włócznie. Cakalele to molucki taniec wojenny z pozorowaną walką, włócznią, długim nożem, tarczą salawaku oraz akompaniamentem tify, gongu i sulinu. Formy te stanowią ważne dziedzictwo, ale nie są współczesnymi sportami wyczynowymi.

Rytualna walka i lokalne praktyki walki

Caci z Flores to tradycja festiwalowych pojedynków z użyciem bata lub kija i tarczy. Pasola z zachodniej Sumbawy to tradycja jeździecka z tępymi włóczniami, związana ze zbiorami, przodkami i końcem pory deszczowej. Sisemba ludu Toradżów to masowa tradycja kopania, praktykowana podczas zbiorów ryżu. Starszyzna wsi czuwa nad porządkiem.

Payuq to forma zapasów ludu Dajaków ze wschodniego Kalimantanu, szczególnie związana ze społecznościami Kenyah. Pokrewna forma z Kutai nosi nazwę bebintih. Mekare-kare, czyli perang pandan, to balijska rytualna walka na pandanowe kije i tarczę, praktykowana w Tenganan. Debus z Banten i zachodniej Jawy to duchowy pokaz oparty na rzekomej niewrażliwości.

Historyczne formy pojedynków, takie jak sitobo lalang lipa lub sigajang laleng lipa w kontekście Bugisów, są dziś prezentowane wyłącznie w ramach rekonstrukcji kulturowych. Tradycje związane z honorem, adat, siri i pesse są ważne dla kontekstu, ale śmiertelne pojedynki i niebezpieczne użycie broni nie są współczesną praktyką sportową.

Holenderskie szkoły i kultura sportowa

Holenderskie szkoły łączą tradycyjne linie przekazu, sport wyczynowy i edukację kulturalną na różne sposoby. Setia Hati, Merpati Putih, Panglipur Ratu Siliwangi i Ciung Wanara ilustrują tę różnorodność, ale nie reprezentują wszystkich holenderskich stylów.

Tanding wykorzystuje aktualne zasady zawodów i sprzęt ochronny. Seni koncentruje się na technice, prezentacji, rytmie i formie, a Tunggal, Ganda, Regu i Solo Creative to dobrze znane kategorie. Samoobrona i praca z oddechem zależą od danej szkoły i nie powinny być przedstawiane jako jedna jednolita holenderska metoda.

Bezpieczny trening

Osoba, która chce uczyć się Pencak Silat, powinna wybrać klub z doświadczonymi instruktorami, jasnymi zasadami bezpieczeństwa oraz aktualnymi informacjami na temat sprzętu zawodniczego lub treningowego. W kontekście sportowym broń najlepiej zastępować bezpiecznymi wariantami treningowymi. Historyczne tradycje związane z nożem, kijem, biczem i włócznią nie są instrukcjami dotyczącymi użycia poza dojo.

Pencak Silat w filmie i kulturze popularnej

W Indonezji istnieje gatunek silat obejmujący historyczne opowieści o wojownikach, zakorzenione w tradycjach ustnych i teatralnych, hikayat, powieściach, komiksach, telewizji i filmie. Saur Sepuh, Tutur Tinular i Misteri Gunung Merapi to znane przykłady. Współczesne produkcje laga wyróżniają się osadzeniem w czasach współczesnych.

Merantau (2009) zwrócił międzynarodową uwagę na indonezyjskie kino akcji i Pencak Silat. The Raid: Redemption (2011) stał się ważnym międzynarodowym katalizatorem, po którym pojawił się The Raid 2: Berandal. Filmy te wywarły wpływ na choreografię, ale przedstawiają przemoc filmową, a nie zwykły trening sportowy.

Pencak Silat i indonezyjscy wojownicy pojawili się także w filmach John Wick: Chapter 3 – Parabellum, Star Wars: The Force Awakens, Mile 22 i Beyond Skyline. Iko Uwais, Yayan Ruhian i Cecep Arif Rahman wnieśli do tych produkcji swoją wiedzę i umiejętności. Niektóre sceny łączą Pencak Silat z Kali, Kuntao, pracą kaskaderską i innymi tradycjami walki w zwarciu.

Karambit, szybka walka w zwarciu oraz użycie łokci i kolan to rozpoznawalne motywy filmowe, ale nie każda scena stanowi wierne przedstawienie jednego indonezyjskiego stylu. Również walkę na noże w filmie Captain America: The Winter Soldier lepiej opisywać jako połączenie szerszych wpływów walki w zwarciu i filipińskiego Kali niż jako czysty Pencak Silat.

Dziedzictwo, sport i jego przedstawianie

Pencak Silat łączy historię regionów, migracje, religię, muzykę, taniec, kulturę posługiwania się bronią, samoobronę i nowoczesny sport wyczynowy. Tradycja ta może być jednocześnie formą seni, beladiri, sportu i pamięci kulturowej.

Indonezyjska tradycja została w 2019 roku uznana przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo kulturowe Indonezji. W Niderlandach Pencak Silat jest również opisywany jako niematerialne dziedzictwo kulturowe. Dokładne znaczenie uznania, przynależności do związku i statusu sportu należy zawsze ustalać na podstawie aktualnego oficjalnego źródła.

Od minangkabaskiego Silek i jawajskich jurus po niderlandzki Tanding i międzynarodową choreografię filmową: Pencak Silat nie jest jednym systemem, lecz żywą rodziną stylów, w której lokalna tożsamość i nowoczesny sport nadal wzajemnie na siebie oddziałują.